Con học trước quên sau hầu như không phải vì con lười hay trí nhớ kém. Quên là trạng thái mặc định của bộ não với mọi thứ nó chỉ gặp một lần. Điều quyết định con nhớ được bao lâu không nằm ở chỗ con học chăm đến đâu trong buổi tối hôm đó, mà ở chỗ con có gặp lại kiến thức ấy đúng lúc sắp quên hay không.
Vì sao con học xong lại quên nhanh đến vậy?
Mỗi ngày bộ não của con tiếp nhận hàng nghìn mẩu thông tin: lời cô giảng, chuyện bạn kể giờ ra chơi, tiếng còi xe trên đường về. Nếu giữ lại tất cả, con sẽ không còn chỗ cho việc gì khác. Nên bộ não làm một việc rất hợp lý: cái gì chỉ xuất hiện một lần rồi thôi thì coi như không quan trọng, và buông.
Đó là lý do một đứa trẻ có thể làm đúng cả trang bài tập tối hôm trước, rồi sáng hôm sau ngồi trước đề kiểm tra và không nhớ nổi công thức. Tối hôm đó con thật sự hiểu bài — cái con thiếu không phải là hiểu, mà là lần gặp lại thứ hai, thứ ba.
Phần lớn kiến thức rơi rụng trong vòng một đến hai ngày đầu sau khi học. Nghe thì nản, nhưng đây lại là tin tốt: nếu cha mẹ biết khoảng thời gian nào là lúc trí nhớ mong manh nhất, thì chỉ cần một lần nhắc lại rất ngắn đặt đúng vào đó cũng đủ giữ kiến thức ở lại lâu hơn nhiều.
Học trước quên sau có phải dấu hiệu con kém thông minh?
Không. Nhưng có một điều cha mẹ nên phân biệt cho rõ, vì hai trường hợp dưới đây trông giống hệt nhau từ bên ngoài mà cách xử lý lại ngược nhau hoàn toàn.
Trường hợp thứ nhất: con hiểu rồi quên. Lúc học con giải thích lại được, làm được bài tương tự, chỉ là vài ngày sau thì mờ đi. Đây là chuyện bình thường và giải quyết được bằng cách ôn lại.
Trường hợp thứ hai: con chưa từng hiểu. Con chép được lời giải, làm đúng khi có mẫu ngay bên cạnh, nhưng đổi một con số là tắc. Cái này không phải quên, mà là chưa bao giờ có. Ôn lại kiểu nào cũng không ăn thua, vì không có gì để ôn — phải quay về giảng lại từ chỗ con hụt.
Có một câu hỏi rất nhanh để phân biệt: gấp sách lại và bảo con giảng cho cha mẹ nghe bài hôm nay, như thể cha mẹ chưa biết gì. Giảng được là hiểu rồi quên. Ậm ừ, lảng sang chuyện khác, hoặc đọc thuộc lòng nguyên văn sách giáo khoa mà không diễn đạt được bằng lời của mình, thì nhiều khả năng là chưa hiểu.
Ba kiểu quên thường gặp nhất ở học sinh
- Quên vì học dồn. Con học ba tiếng liền trước hôm kiểm tra. Kiểm tra xong là hết. Ba tiếng dồn một tối luôn cho kết quả kém hơn ba lần hai mươi phút rải ra ba ngày, dù tổng thời gian ít hơn.
- Quên vì chỉ đọc mà không tự nhớ lại. Con đọc đi đọc lại trang vở, thấy chữ nào cũng quen nên tưởng là đã thuộc. Cảm giác quen thuộc không phải là trí nhớ. Chỉ khi con gấp vở lại và tự lôi kiến thức ra khỏi đầu, kiến thức mới thật sự bám.
- Quên vì học rời rạc. Con nhớ từng công thức như những mẩu rời không dính vào đâu. Kiến thức không được nối với cái con đã biết thì rất khó bám lâu.
Cha mẹ nên làm gì để con nhớ lâu hơn?
Bốn việc dưới đây không cần cha mẹ giỏi môn học đó, cũng không cần thêm giờ học. Chúng chỉ thay đổi cách sắp xếp thời gian con vốn đã bỏ ra.
- Ôn lại theo mốc thưa dần. Gặp lại bài sau một ngày, rồi ba ngày, rồi một tuần, rồi ba tuần. Mỗi lần chỉ năm đến mười phút. Cách này giữ kiến thức tốt hơn hẳn việc ôn dồn một buổi dài.
- Hỏi thay vì đọc lại. Đừng bảo con đọc lại vở. Hãy hỏi con: hôm nay học cái gì, quy tắc đó dùng khi nào, cho mẹ một ví dụ khác với ví dụ trong sách. Việc phải lôi câu trả lời ra khỏi đầu chính là thứ khiến trí nhớ chắc lại.
- Ít mà đều, hơn nhiều mà dồn. Hai mươi phút mỗi ngày ăn đứt hai tiếng vào tối Chủ nhật. Với trẻ tiểu học, mười phút đã là một buổi học tử tế.
- Nối kiến thức với đời sống của con. Từ vựng tiếng Anh gắn với đồ vật trong nhà, phép chia gắn với việc chia bánh cho ba anh em, tỉ lệ phần trăm gắn với biển giảm giá ngoài siêu thị. Cái gì có chỗ bám thì khó rơi hơn.
Một tuần kèm con theo cách này trông như thế nào?
Giả sử thứ Hai con học một quy tắc ngữ pháp mới. Tối thứ Ba, trước khi làm bài tập, cha mẹ hỏi con hai câu về quy tắc đó — mất chừng ba phút. Tối thứ Năm hỏi lại một lần nữa, lần này bảo con tự đặt một câu. Cuối tuần, khi ngồi ăn hay đi trên xe, nhắc lại một lần cho vui, không cần sách vở.
Cộng lại chưa tới mười phút cho cả tuần, ít hơn nhiều so với một buổi ôn dồn — nhưng đến kỳ kiểm tra, phần kiến thức ấy vẫn còn. Điều khó không phải là làm được, mà là làm đều. Nếu cha mẹ bận, hãy chọn một khung giờ cố định đã có sẵn trong ngày để gắn vào: lúc chờ cơm chín, lúc đưa con đi học.
Khi nào thì nên lo thật sự?
Quên bài học tuần trước là bình thường. Nhưng nếu con thường xuyên quên cả những việc vừa được dặn vài phút trước, khó nhớ tên người quen, hoặc tình trạng khó khăn kéo dài nhiều tháng ở tất cả các môn chứ không riêng môn nào, thì đó không còn là chuyện phương pháp học. Khi ấy nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và tìm đến chuyên gia phù hợp, thay vì tăng thêm giờ học cho con.
Bắt đầu từ đâu ngay tuần này
Chọn đúng một môn con hay quên nhất. Tối nay, thay vì bảo con đọc lại vở, hãy hỏi con ba câu về bài hôm nay. Ghi lại câu nào con trả lời không trôi, rồi hỏi đúng ba câu đó sau ba ngày nữa. Chỉ một môn, một tuần — đủ để cha mẹ thấy cách này có hợp với con mình không.
Nếu con đang ở tiểu học, tham khảo thêm lộ trình dành cho học sinh tiểu học. Con đang học cấp hai và sắp thi chuyển cấp thì xem phần dành cho THCS. Với các bé bốn đến sáu tuổi, thói quen nhớ lâu nên được xây từ giai đoạn mầm non, trước cả khi con biết mặt chữ.
Câu hỏi thường gặp
Con học trước quên sau có phải do trí nhớ kém không?
Thường là không. Quên là cách bộ não loại bỏ thông tin chỉ gặp một lần; phần lớn trẻ học trước quên sau là do học dồn và không được gặp lại kiến thức, chứ không phải do trí nhớ kém.
Nên cho con ôn lại bài sau bao lâu?
Hiệu quả nhất là ôn theo mốc thưa dần: sau một ngày, ba ngày, một tuần rồi ba tuần, mỗi lần chỉ năm đến mười phút, thay vì ôn dồn một buổi dài trước kỳ kiểm tra.
Làm sao biết con quên bài hay chưa từng hiểu bài?
Bảo con gấp sách lại và giảng bài cho cha mẹ nghe bằng lời của con. Giảng được nghĩa là con hiểu rồi quên, chỉ cần ôn lại; không diễn đạt được nghĩa là con chưa hiểu và cần được giảng lại từ đầu.
Mỗi ngày nên cho con học bao lâu để nhớ lâu?
Ít mà đều hiệu quả hơn nhiều mà dồn. Với học sinh tiểu học, mười đến hai mươi phút mỗi ngày đã đủ, miễn là duy trì đều đặn và có phần hỏi lại kiến thức cũ.