Một đứa trẻ sáu tuổi ngồi học được mười phút rồi quay ngang không phải là đứa trẻ hư. Khả năng tập trung có giới hạn theo lứa tuổi, và giới hạn đó ngắn hơn nhiều so với kỳ vọng của người lớn. Phần lớn trường hợp “con không tập trung” được giải quyết bằng cách chia nhỏ việc học và dọn bớt thứ gây nhiễu, chứ không phải bằng cách nhắc con cố lên.
Trẻ ở tuổi con tập trung được bao lâu là bình thường?
Không có con số đúng cho mọi đứa trẻ, nhưng có một mốc ước lượng nhiều giáo viên vẫn dùng: khoảng thời gian một đứa trẻ giữ được sự chú ý vào việc mà nó không tự chọn thường xấp xỉ hai đến ba phút cho mỗi tuổi. Trẻ bốn tuổi được chừng mười phút. Trẻ tám tuổi được khoảng hai mươi phút. Học sinh cấp hai được ba mươi đến bốn mươi phút.
Điều đáng chú ý là cũng đứa trẻ đó có thể ngồi lắp ghép hoặc xem hoạt hình cả tiếng đồng hồ. Cha mẹ thường lấy đó làm bằng chứng rằng con thừa sức tập trung, chỉ là không muốn. Nhưng hai việc ấy khác nhau về bản chất: một bên là sự cuốn hút tự đến, một bên là sự chú ý phải tự tạo ra và duy trì bằng ý chí. Cái thứ hai mới là thứ đang lớn dần theo tuổi, và nó phát triển chậm.
Vì vậy, khi kỳ vọng con lớp hai ngồi yên bốn mươi lăm phút, cha mẹ đang đòi hỏi một thứ mà cơ thể con chưa có. Con không chống đối; con hết pin.
Con mất tập trung vì chán hay vì quá sức?
Hai nguyên nhân này trông giống nhau — con vẫn ngọ nguậy, vẫn nhìn ra cửa sổ — nhưng cách xử lý thì ngược nhau, nên rất đáng phân biệt.
Nếu con làm được ba bài đầu rất nhanh rồi mới bắt đầu lơ đãng, nhiều khả năng bài quá dễ và lặp lại. Với trường hợp này, giảm số lượng bài và tăng độ thử thách lại giúp con tập trung hơn.
Nếu con lơ đãng ngay từ bài đầu tiên, hoặc cứ đến một dạng bài nhất định là quay ngang, thì thường là quá sức. Đứa trẻ không biết bắt đầu từ đâu sẽ trông y hệt đứa trẻ không muốn làm. Ở đây, việc cần làm là hạ độ khó xuống đúng chỗ con làm được rồi đi lên từ đó, chứ không phải nhắc con tập trung.
Những thứ đang âm thầm lấy mất sự tập trung của con
- Màn hình trong tầm mắt. Không cần bật. Một chiếc điện thoại nằm úp trên bàn vẫn khiến một phần chú ý của con treo ở đó để chờ.
- Bàn học quá nhiều đồ. Bút màu, đồ chơi, mấy quyển vở của môn khác. Trên bàn chỉ nên có đúng thứ đang dùng cho việc đang làm.
- Tiếng người lớn nói chuyện gần đó. Lời nói bám vào sự chú ý mạnh hơn tiếng ồn đều đều. Tiếng quạt không sao, nhưng tiếng tivi có người nói thì có.
- Đói và buồn ngủ. Rất nhiều buổi học thất bại chỉ vì diễn ra sau chín giờ tối hoặc trước bữa xế. Đây là thứ dễ sửa nhất trong danh sách này.
- Việc quá lớn, không thấy điểm dừng. “Làm hết bài tập đi” là một ngọn núi. “Làm hai câu này rồi nghỉ” là một bậc thang.
Bốn cách giúp con ngồi lâu hơn mà không phải ép
- Chia theo khối, không theo thời lượng. Thay vì “học nửa tiếng”, hãy nói “làm xong ba câu này”. Trẻ giữ được sự chú ý tốt hơn khi nhìn thấy vạch đích cụ thể.
- Đặt đồng hồ hẹn giờ và để con nhìn thấy. Mười phút cho trẻ mầm non, mười lăm đến hai mươi phút cho tiểu học. Khi chuông kêu là nghỉ thật, kể cả bài chưa xong. Giữ đúng lời hứa này là điều khiến lần sau con chịu ngồi xuống.
- Nghỉ bằng cơ thể, không bằng màn hình. Năm phút chạy ra sân, uống nước, vươn vai. Nghỉ bằng cách xem điện thoại làm sự tập trung khó quay lại hơn nhiều.
- Mỗi lúc một việc. Đừng để con vừa làm toán vừa nghe cha mẹ dặn chuyện ngày mai. Chuyển qua lại giữa hai việc tốn của trẻ nhiều sức hơn người lớn tưởng.
Với trẻ mầm non thì nên làm khác thế nào?
Với các bé bốn đến sáu tuổi, mục tiêu không phải là ngồi lâu mà là làm quen với cảm giác theo đuổi một việc đến hết. Mười phút mỗi ngày là đủ, và nên diễn ra dưới dạng trò chơi có điểm dừng rõ ràng: xếp xong bộ hình khối này, tìm hết các đồ vật bắt đầu bằng chữ B trong phòng, kể lại câu chuyện vừa nghe bằng ba câu.
Điều cần xây ở giai đoạn này là khả năng ngồi xuống, bắt đầu, và làm cho xong — chứ chưa phải là biết chữ sớm. Đứa trẻ có sẵn thói quen ấy khi vào lớp Một sẽ học nhanh hơn hẳn đứa trẻ biết đọc trước nhưng chưa ngồi yên được mười phút.
Khi nào nên trao đổi với thầy cô hoặc chuyên gia?
Ngọ nguậy trong giờ học là chuyện bình thường ở trẻ nhỏ. Nhưng nếu khó khăn về tập trung kéo dài nhiều tháng, xuất hiện ở mọi nơi chứ không riêng lúc học ở nhà — cả trên lớp, lúc chơi với bạn, lúc ăn cơm — và đang ảnh hưởng rõ đến việc học lẫn quan hệ bạn bè của con, thì đó là lúc nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và tìm đến chuyên gia phù hợp để được đánh giá đúng.
Việc này không nên tự kết luận ở nhà, và cũng không có gì đáng ngại. Biết sớm chỉ giúp con được hỗ trợ đúng cách sớm hơn, thay vì phải nghe mãi rằng mình lười.
Thử một tuần rồi hãy kết luận
Tuần này, chỉ đổi hai thứ: cất điện thoại ra khỏi tầm mắt, và chia bài thành từng khối nhỏ có điểm dừng rõ ràng. Giữ nguyên mọi thứ còn lại. Nếu sau năm ngày con ngồi được lâu hơn dù chỉ vài phút, cha mẹ đã biết vấn đề nằm ở đâu — và nó không nằm ở ý chí của con.
Với các bé bốn đến sáu tuổi, xem thêm cách xây nền tập trung ở trang Mầm non. Con đang học tiểu học thì tham khảo lộ trình tiểu học. Các buổi học trong khoá học của Học Dễ đều được chia thành đoạn ngắn có điểm dừng, đúng theo nguyên tắc trong bài này.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì tập trung được bao lâu?
Một mốc ước lượng thường dùng là khoảng hai đến ba phút cho mỗi tuổi: trẻ bốn tuổi chừng mười phút, trẻ tám tuổi khoảng hai mươi phút, học sinh cấp hai ba mươi đến bốn mươi phút. Con số này khác nhau theo từng bé.
Vì sao con xem hoạt hình cả tiếng mà học mười phút đã chán?
Vì đó là hai loại chú ý khác nhau. Xem hoạt hình là sự cuốn hút tự đến, còn ngồi học đòi hỏi con tự tạo và duy trì sự chú ý bằng ý chí — khả năng này phát triển chậm theo tuổi.
Làm sao biết con mất tập trung vì chán hay vì bài quá khó?
Nếu con làm nhanh vài bài đầu rồi mới lơ đãng thì bài đang quá dễ. Nếu con lơ đãng ngay từ bài đầu hoặc chỉ ở một dạng bài nhất định thì bài đang quá sức và cần hạ độ khó.
Khi nào nên đưa con đi khám vì không tập trung?
Khi khó khăn kéo dài nhiều tháng, xuất hiện ở mọi hoàn cảnh chứ không riêng lúc học ở nhà, và ảnh hưởng rõ đến việc học lẫn quan hệ bạn bè. Nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và chuyên gia thay vì tự kết luận ở nhà.