Nếu tối nào ngồi vào bàn học cũng kết thúc bằng tiếng quát và nước mắt, vấn đề hiếm khi nằm ở thái độ của con. Phần lớn các cuộc chiến bàn học bắt nguồn từ ba thứ rất cụ thể: bài quá khó so với chỗ con đang đứng, buổi học quá dài so với sức tập trung của con, và một đứa trẻ đang xấu hổ vì không làm được nhưng chưa biết nói ra. Đổi được ba thứ đó thì không khí buổi học đổi theo.
Vì sao kèm con học lại dễ thành cãi nhau đến thế?
Bảy giờ tối, cha mẹ vừa tan làm, đầu còn đầy việc chưa xong. Con vừa trải qua tám tiếng ở trường và đã cạn sức tập trung từ lâu. Hai người mệt nhất trong nhà ngồi xuống cùng nhau, trước một quyển vở mà cả hai đều không muốn mở. Chỉ cần một câu trả lời sai là mọi thứ bùng lên.
Có thêm một điều khiến tình hình nặng nề hơn: với cha mẹ, bài tập của con là chuyện hiển nhiên, nhìn qua là ra. Chính vì hiển nhiên nên khi con không hiểu, cha mẹ rất khó không nghĩ rằng con không chịu nghĩ. Nhưng cái hiển nhiên với người lớn đến từ hai mươi năm dùng kiến thức đó, chứ không phải từ chỗ nó dễ.
Và trẻ con đọc được thái độ nhanh hơn đọc đề bài. Chỉ một tiếng thở dài của mẹ cũng đủ để con hiểu rằng mình vừa làm mẹ thất vọng. Khi đó con sẽ ngừng suy nghĩ và chuyển sang phòng thủ — bằng cách im lặng, cãi lại, hoặc đoán bừa cho xong.
Điều gì thật sự đang diễn ra khi con tỏ ra bướng?
Câu “con không làm đâu” gần như không bao giờ có nghĩa là con lười. Dịch sang ngôn ngữ của người lớn, nó thường mang một trong các nghĩa sau: con không biết bắt đầu từ đâu; con sợ làm sai rồi bị mắng; con đã thử và không được nên không muốn thử thêm lần nữa trước mặt mẹ; hoặc đơn giản là não con đã hết pin cho hôm nay.
Một đứa trẻ tám tuổi không có đủ vốn từ để nói “con thấy xấu hổ vì các bạn làm được mà con thì không”. Cái con làm được là gạt vở ra, ngáp dài, hoặc bảo bài này chán. Nếu cha mẹ phản ứng với hành vi bên ngoài, cuộc chiến sẽ lặp lại vào tối mai. Nếu cha mẹ đoán được cảm giác bên dưới và gọi tên nó giúp con, thường chỉ cần một câu là con dịu xuống.
Bốn câu nên bỏ, và nói gì thay vào đó
- Thay vì “Sao dễ thế mà không làm được?” → “Con đang tắc ở chỗ nào, chỉ mẹ xem.” Câu này chuyển việc từ phán xét sang xác định vị trí, và đó mới là thứ giúp giải quyết bài toán.
- Thay vì “Mẹ giảng bao nhiêu lần rồi!” → “Chắc lần trước mẹ giảng chưa rõ, để mẹ thử cách khác.” Nhận phần trách nhiệm về mình không làm cha mẹ yếu đi; nó chỉ gỡ áp lực cho con để con dám hỏi lại.
- Thay vì “Con nhìn bạn A kìa.” → “Tuần trước chỗ này con còn chưa làm được, giờ đã đỡ hơn rồi đấy.” So sánh con với chính con tháng trước có tác dụng; so sánh với bạn hàng xóm chỉ dạy con rằng học là để hơn thua.
- Thay vì “Làm xong hết rồi mới được đứng dậy.” → “Mình làm hai bài rồi nghỉ năm phút nhé.” Trẻ tiểu học tập trung tốt trong khoảng mười lăm đến hai mươi phút. Ép ngồi lâu hơn không mua thêm được kiến thức, chỉ mua thêm căng thẳng.
Một buổi kèm con ba mươi phút nên diễn ra thế nào?
Bắt đầu bằng hai phút không có sách vở: hôm nay ở lớp thế nào, có gì vui không. Bước này nghe như thừa nhưng nó quyết định con bước vào buổi học với tư cách gì — một người đang bị kiểm tra, hay một người được cùng ngồi xuống.
Sau đó, để con tự chọn bắt đầu từ môn nào. Quyền chọn nhỏ xíu ấy làm giảm đáng kể phản kháng. Mười lăm phút đầu dành cho phần khó nhất, khi con còn tỉnh táo. Nghỉ năm phút thật sự — đứng dậy, uống nước, không phải nghỉ bằng cách nghe mẹ dặn dò. Mười phút cuối dành cho phần dễ, để con kết thúc buổi học bằng cảm giác làm được.
Trong lúc con làm bài, cha mẹ ngồi gần nhưng làm việc của mình. Đừng nhìn chằm chằm vào từng nét bút. Có mặt là đủ; giám sát từng dòng thì con sẽ chờ mẹ gật đầu trước mỗi bước thay vì tự nghĩ.
Lỡ quát con rồi thì sao?
Chuyện này sẽ xảy ra, kể cả với những cha mẹ kiên nhẫn nhất, và nó không phá hỏng đứa trẻ. Cái quyết định là chuyện gì diễn ra sau đó.
Một lời xin lỗi ngắn, không kèm chữ “nhưng”, có sức nặng hơn cha mẹ tưởng: “Lúc nãy mẹ quát to quá, mẹ xin lỗi. Mẹ mệt chứ không phải con dốt.” Câu đó dạy con hai điều cùng lúc — rằng người lớn cũng sai và biết nhận, và rằng cơn giận vừa rồi không phải là lời phán xét về giá trị của con.
Nếu tối nào cũng lặp lại, hãy đổi khung giờ học thay vì đổi cách nói. Nhiều gia đình thấy sáng sớm trước giờ đi học hoặc ngay sau bữa xế dễ chịu hơn hẳn buổi tối muộn, đơn giản vì cả hai bên còn sức.
Khi nào nên để người khác kèm thay mình?
Khi quan hệ giữa cha mẹ và con bắt đầu bị chính chuyện học làm hỏng, đó là lúc nên tách vai. Một người thầy có thể dạy được nhiều người, nhưng cha mẹ thì con chỉ có một. Giữ cho bàn ăn và giờ đi ngủ không còn mùi bài tập đôi khi quan trọng hơn việc tối nay con làm xong mấy bài.
Tách vai không có nghĩa là buông. Cha mẹ vẫn là người hỏi con hôm nay học được gì, vẫn là người ăn mừng khi con tiến bộ — chỉ là không còn phải vừa dạy vừa giữ bình tĩnh cùng một lúc.
Nếu con đang học tiểu học, có thể xem trước lộ trình cho học sinh tiểu học để biết đâu là phần thật sự cần kèm và đâu là phần nên để con tự đi. Con lớn hơn và đang chuẩn bị chuyển cấp thì xem phần dành cho THCS. Toàn bộ khoá học của Học Dễ đều chia thành buổi ngắn, để con học được mà không cần cha mẹ ngồi cạnh suốt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kèm con học lại hay dẫn đến cãi nhau?
Thường vì buổi học rơi vào lúc cả cha mẹ lẫn con đều đã mệt, bài vượt quá chỗ con đang đứng, và con thấy xấu hổ khi không làm được nên chuyển sang phòng thủ thay vì tiếp tục suy nghĩ.
Nên kèm con học bao lâu mỗi buổi?
Với học sinh tiểu học, khoảng mười lăm đến hai mươi phút tập trung rồi nghỉ ngắn là hợp lý. Ngồi lâu hơn thường không giúp con hiểu thêm mà chỉ làm cả hai bên căng thẳng.
Lỡ quát con khi kèm học thì nên làm gì?
Nói một lời xin lỗi ngắn, không kèm chữ nhưng, và nói rõ rằng cha mẹ mệt chứ không phải con kém. Nếu chuyện lặp lại hằng tối, nên đổi khung giờ học sang lúc cả hai còn sức.
Có nên để người khác kèm con học thay cha mẹ không?
Nên cân nhắc khi việc học bắt đầu làm tổn hại quan hệ giữa cha mẹ và con. Cha mẹ vẫn theo sát tiến bộ của con, nhưng không phải vừa dạy vừa giữ bình tĩnh mỗi tối.